Column RTL Z: Dakloosheid: de ergste uitwas van onrechtvaardig woonbeleid

Deze column is 5 augustus verschenen bij RTL Z

 

Bij bezoek aan Londen, New York of nagenoeg iedere andere grote buitenlandse stad valt het vaak direct op: hoeveel dakloze mensen er wel niet op straat zijn. In Nederlandse steden lijkt daar gelukkig nauwelijks sprake van. Ja, er staat wellicht een aardige man een krantje te verkopen bij de ingang van de supermarkt, maar verder is het nauwelijks te merken.

Achter deze ogenschijnlijke onzichtbaarheid gaat een razendsnel groeiend probleem van dak- en thuisloosheid schuil. De cijfers zijn schrijnend. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek is het landelijk aantal dakloze mensen tussen 2009 en 2016 met ruim 71 procent toegenomen: van bijna 18.000 tot zo’n 31.000.

Dak- en thuislozen zijn echter notoir lastig te registreren en in kaart te brengen. De daadwerkelijke aantallen liggen vermoedelijk nog aanzienlijk hoger. Volgens brancheorganisatie Federatie Opvang maakten in 2017 zo’n 70.000 mensen gebruik van de maatschappelijke opvang, begeleid of beschermd wonen – in 2011 ging het nog om 54.000 mensen. Ook hier dus een scherpe toename.

Onzichtbaar

Hoe komt het dat deze zorgwekkende problematiek dan toch grotendeels onzichtbaar blijft?  Hiervoor zijn verschillende verklaringen. Allereerst zijn de aantallen in Nederland nog relatief beperkt ten opzichte van veel andere landen, ondanks de rode cijfers. Weliswaar een extreem voorbeeld, maar alleen al in San Francisco, qua inwonersaantal vergelijkbaar met Amsterdam, zijn er 25.000 daklozen.

Daarnaast is de meest zichtbare problematiek aangepakt door dakloze mensen met een verslaving of psychische problemen professioneel op te vangen. Bovendien is er een groeiend aantal economisch dakloze mensen.

Dit is een wat ongelukkige term, maar het gaat hier om mensen zonder verslaving of psychische problemen die toch dakloos raken. Deze groep groeit snel, en onder hen bevinden zich ook veel gezinnen met kinderen. Zij zijn ironisch genoeg extra kwetsbaar: juist omdat zij geen andere problemen hebben, kunnen zij geen aanspraak maken op allerlei voorzieningen (zoals de daklozenopvang) en begeleiding.

Economisch dakloze mensen zijn wellicht minder als zodanig herkenbaar in het straatbeeld. In het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten duiken  zelfs regelmatig verhalen op over werkende maar dakloze mensen. Ook in Nederland komen er steeds meer werkende daklozen bij. Het zou gaan om tientallen mensen per week, maar niemand weet precies hoe groot het probleem is.

Weinig aandacht

Doordat het probleem zo onzichtbaar is, is er ook relatief weinig aandacht. Er gaat veel en veel meer aandacht uit naar de agent, leraar en verpleegkundige die geen passende woning kunnen vinden; en naar de starter die geen eerste woning kan kopen.

Daar komt bovenop dat bij dakloosheid toch vaak het idee van eigen schuld, dikke bult heerst. Door de schuld bij het individu te leggen, gaat er veel te weinig aandacht uit naar de structurele factoren die dakloosheid veroorzaken.

Het is het falen van een economisch systeem dat een groep mensen creëert die om wat voor reden dan ook niet mee kan doen. Het groeiende aantal economisch dakloze mensen maakt dit pijnlijk duidelijk. En zelfs al heb je als individu allerlei stomme fouten gemaakt, dan nog heb je recht op een woning en zou je niet op straat moeten belanden.

Het idee van eigen schuld voedt bovendien allerlei revanchistische maatregelen gericht op het straffen van dakloze mensen, in plaats van hen te helpen. Zo worden zij letterlijk uit het straatbeeld geveegd of gespoten, of wordt een vijandige openbare ruimte gecreëerd. De anti-homeless spikes die het onmogelijk maken ergens te zitten of liggen zijn een goed voorbeeld. Zulke maatregelen dragen wederom bij aan de onzichtbaarheid van dakloosheid.

Recht op huisvesting

Laten we de schrikbarende groei in dak- en thuisloosheid zien voor wat het werkelijk is: de ergste, meest schrijnende uitwas van een falend woonbeleid. Het aanpakken van deze crisis is in eerste plaats een woonopgave, zo stelt ook Jan de Vries van het College voor de Rechten van de Mens.

Dakloosheid is een grove schending van het recht op huisvesting. Dit recht is meer dan alleen een dak boven je hoofd, maar is het recht op degelijke, betaalbare, zekere en passende huisvesting. Dit recht is vastgelegd in een lange lijst aan verdragen en wetten waaronder Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en de Nederlandse Grondwet.

Woonbeleid kan simpelweg niet werkelijk rechtvaardig zijn als het dakloosheid niet aanpakt en terugdringt. Andere groepen in minder schrijnende situaties zullen er ook van profiteren.